Likwidacja OFE – co z pieniędzmi? Wszystko, co musisz wiedzieć

Środki z Otwartych Funduszy Emerytalnych nie zostały skradzione – ich równowartość przeniesiono na indywidualne subkonta w ZUS, gdzie podlegają corocznej waloryzacji. Decyzja o ich dalszym losie po planowanej likwidacji OFE wymaga zrozumienia dwóch dostępnych ścieżek: automatycznego przekształcenia w IKE lub świadomego transferu do ZUS. Wszystkie niuanse tego procesu wyjaśniamy w dalszej części artykułu.

Reforma przeprowadzona w 2014 roku oraz późniejsze projekty ustaw wywołały gorące spory o charakter zgromadzonych środków. Jednak aby racjonalnie ocenić swoją sytuację, trzeba cofnąć się do samego początku istnienia funduszy i zrozumieć mechanizmy, które doprowadziły do ich obecnego, zmarginalizowanego stanu.

Jak funkcjonowały Otwarte Fundusze Emerytalne przed 2014 rokiem?

OFE utworzono w 1999 roku jako kapitałową część systemu emerytalnego. Miały one odciążyć państwowy ZUS i zwiększyć przyszłe świadczenia poprzez inwestowanie części składek na giełdzie. Przez pierwsze piętnaście lat do funduszy trafiało około 37% składki emerytalnej, co stanowiło 7,3% wynagrodzenia brutto każdego ubezpieczonego, podczas gdy pozostałe 12,22% pensji brutto zasilało konto w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.

Ten dualizm miał w teorii zapewnić wyższe emerytury. W praktyce jednak od początku borykał się z fundamentalnymi wadami konstrukcyjnymi, które podkopały zaufanie do całego rozwiązania.

Absurdalne koszty na wejściu

Główny problem stanowiły opłaty pobierane przez Powszechne Towarzystwa Emerytalne. Ustawa z 1999 roku nie określała górnego limitu prowizji od wpłacanej składki. W efekcie w pierwszych latach działalności instytucje te pobierały nawet 10% każdej przekazanej kwoty tytułem opłaty dystrybucyjnej. Oznaczało to, że zanim środki w ogóle zaczęły pracować, przyszły emeryt oddawał dziesiątą część swojego kapitału za sam fakt przyjęcia wpłaty. Sytuacja stopniowo ulegała poprawie – limit obniżono do 7% w 2004 roku, a od stycznia 2010 roku wynosił on już 3,5%, ale przez lata skala tych obciążeń była szokująca. Roczne koszty zarządzania oscylujące wokół 1% stanowiły niejako dodatek do horrendalnie drogiego „biletu wstępu”.

Koncentracja na polskim rynku i strukturze portfela

Kolejnym mankamentem był skład aktywów. Portfele OFE charakteryzowały się skrajnym „home bias”, czyli nadmiernym uzależnieniem od krajowej gospodarki. Regulacje zezwalały na inwestowanie za granicą zaledwie 5% aktywów, tłumacząc to brakiem ryzyka walutowego. W rzeczywistości przyszli emeryci tracili szansę na globalną dywersyfikację. Fundusze lokowały mniej więcej 30–40% środków w polskich akcjach notowanych na GPW, a około połowę portfela w obligacjach Skarbu Państwa. Płacąc wysokie opłaty, oszczędzający otrzymywali w zamian produkt silnie skorelowany z kondycją rodzimego rynku, bez mechanizmu redukcji ryzyka wraz ze zbliżaniem się do wieku emerytalnego.

OFE od początku powinny mieć wyższy udział aktywów zagranicznych – przecież istniała możliwość zabezpieczenia ryzyka walutowego kontraktami terminowymi. Postawienie wszystkiego na polską gospodarkę oznaczało podwójne ryzyko dla emeryta, który i tak swoją podstawową emeryturę otrzymuje z ZUS-u.

Na czym technicznie polegała reforma OFE z 2014 roku?

W lutym 2014 roku, na mocy ustawy z 6 grudnia 2013 roku, z portfeli Otwartych Funduszy Emerytalnych zniknęła ponad połowa aktywów. Ich równowartość zapisano na nowo utworzonych subkontach w ZUS. Przekazaniu podlegały głównie papiery dłużne: obligacje Skarbu Państwa o wartości 134 084 mln zł, obligacje BGK gwarantowane przez państwo warte 16 944 mln zł oraz inne papiery wartościowe. Wraz ze środkami pieniężnymi w złotówkach wynoszącymi 1 862 mln zł łączna suma transferu przekroczyła 153 mld złotych. Przejęte obligacje zostały następnie umorzone, co pozwoliło na natychmiastowe obniżenie długu publicznego, który w 2013 roku niebezpiecznie zbliżył się do konstytucyjnego limitu 60% PKB, osiągając poziom ponad 57%.

Technicznie nie doszło do konfiskaty pieniędzy. Każdy członek OFE otrzymał na swoim subkoncie w ZUS zapis księgowy dokładnie odpowiadający wartości umorzonych 51,5% aktywów. Zmienił się nośnik – zamiast jednostek uczestnictwa w funduszu emerytalnym pojawił się bezpośredni zapis zobowiązania państwa wobec obywatela.

Nowa architektura II filaru po reformie

Zmiany były jednak głębsze niż tylko jednorazowe przesunięcie obligacji. Udział w OFE stał się całkowicie dobrowolny. Domyślną opcją dla wszystkich stało się kierowanie całej składki w wysokości 7,3% pensji brutto na subkonto w ZUS. Aby pozostać w funduszach, trzeba było złożyć aktywną deklarację, godząc się na podział tej składki – 4,38% trafiało na subkonto w ZUS, a 2,92% do OFE. W rezultacie z ponad 16 milionów członków aktywnych przed reformą zostało ich zaledwie około 2,5 miliona.

Dodatkowo zakazano OFE inwestowania w obligacje skarbowe, co wymusiło przekształcenie ich w fundusze akcyjne. Obniżono też prowizję od składki do maksymalnie 1,75%. Największą rewolucją stało się jednak wprowadzenie tak zwanego suwaka bezpieczeństwa. Na 10 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego środki z OFE zaczynają być stopniowo przenoszone na subkonto w ZUS, tak aby w momencie zakończenia aktywności zawodowej konto w funduszu było puste, a cały kapitał znalazł się pod kontrolą państwowego ubezpieczyciela.

Czy pieniądze w OFE miały charakter prywatny?

To kluczowa kwestia, która przez lata napędzała dyskusje o rzekomej „kradzieży” oszczędności. Definicja środków prywatnych zakłada swobodny dostęp do nich i możliwość ich wydania w dowolnej chwili. Środki zgromadzone w OFE nigdy nie spełniały tego warunku – nie można było ich wypłacić przed osiągnięciem wieku emerytalnego, a późniejsza wypłata również nie następowała w formie jednorazowej, tylko jako świadczenie wypłacane równolegle z emeryturą z ZUS. To odróżniało je od faktycznie prywatnych oszczędności gromadzonych w III filarze.

Charakter prawny tych aktywów został jednoznacznie potwierdzony. Trybunał Konstytucyjny w wyroku K 1/14 uznał, że są to środki publiczne, ponieważ pochodzą z obowiązkowej składki emerytalnej, a nie z prywatnych decyzji oszczędnościowych. Wcześniej, bo już w 2009 roku, Sąd Najwyższy w orzeczeniu o sygnaturze II UK 346/08 stwierdził, że część składki odprowadzana do otwartego funduszu emerytalnego nie stanowi własności ubezpieczonego. Potwierdzała to również pierwotna ustawa z 28 sierpnia 1997 roku, która nigdy nie definiowała środków w OFE jako prywatnych, posługując się pojęciami takimi jak „aktywa funduszu” czy „środki pieniężne”.

Sąd Najwyższy już w 2009 roku orzekł, że odprowadzana do otwartego funduszu emerytalnego część składki na ubezpieczenie emerytalne nie stanowi własności ubezpieczonego.

Co się stanie z pieniędzmi z OFE po przejściu na emeryturę?

Dla osób, które nie planują podejmować żadnych decyzji, domyślną ścieżką jest przeniesienie aktywów na Indywidualne Konto Emerytalne. Wiąże się to z pobraniem 15-procentowej opłaty przekształceniowej, po której uiszczeniu środki stają się w pełni prywatne i dziedziczone. Po osiągnięciu wieku emerytalnego – 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn – całość można wypłacić jednorazowo lub w ratach, bez żadnego dodatkowego podatku. Zaletą tego rozwiązania jest uniezależnienie wypłaty od sytuacji demograficznej i przyszłych decyzji politycznych dotyczących ZUS.

Alternatywą jest złożenie specjalnego oświadczenia i przekazanie 100% środków bez potrąceń na konto w ZUS. W tym scenariuszu nie ma opłaty przekształceniowej, ale państwo staje się właścicielem aktywów, a przyszły emeryt zyskuje wyższy zapis księgowy, który będzie podstawą wyliczenia emerytury. Świadczenie wypłacane będzie dożywotnio, lecz przy każdej wypłacie zostanie pomniejszone o podatek PIT (17% lub 32%) oraz składkę zdrowotną. Ta ścieżka jest szczególnie korzystna dla osób długowiecznych lub tych, które wierzą w stabilność wypłat z państwowego systemu. Z perspektywy dziedziczenia jest to jednak opcja niekorzystna – w przeciwieństwie do IKE, środki przekazane na podstawowe konto w ZUS nie podlegają podziałowi między spadkobierców.

Jak wygląda waloryzacja i wyniki OFE na tle ZUS-u?

Po 2014 roku fundusze emerytalne skupiły się niemal wyłącznie na inwestowaniu w akcje, głównie spółek notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Rozszerzono limit inwestycji zagranicznych do 30% aktywów, jednak w praktyce udział ten rzadko przekracza połowę dopuszczalnego pułapu. Losy oszczędności stały się więc silnie uzależnione od koniunktury na krajowym rynku.

Porównanie historycznych danych wypada zaskakująco. W latach 2014–2019 średnia roczna waloryzacja subkonta w ZUS wyniosła 6,74%, co znacząco przebiło przeciętną stopę zwrotu OFE w tym samym okresie – zaledwie 2,07%. Subkonto, oprocentowane średnim nominalnym wzrostem PKB w ostatnich pięciu latach, okazało się więc bardziej przewidywalne i odporne na zawirowania rynkowe, takie jak pandemia COVID-19 czy wybuch wojny w Ukrainie, które uderzyły w wycenę akcji. Lata 2024–2025 przyniosły poprawę wyników funduszy napędzaną hossą na GPW, lecz w dłuższej perspektywie stosunek zysku do ryzyka pozostał wyraźnie lepszy po stronie stabilnie waloryzowanego subkonta.

Gdyby zestawić te rezultaty ze światowym indeksem MSCI ACWI, różnica staje się jeszcze bardziej widoczna. Globalna dywersyfikacja pozwalała uzyskać znacząco wyższe stopy zwrotu przy podobnym poziomie ryzyka. To pokazuje, że problem leżał nie tyle w idei kapitałowego filaru, co w jego wykonaniu: ograniczaniu się do wąskiego, polskiego rynku, co w połączeniu z opłatami rzędu 1% rocznie tłumiło potencjał wzrostu.

Jaką decyzję podjąć przy wyborze między IKE a ZUS-em?

Dylemat nie ma charakteru czysto matematycznego, ponieważ dotyczy przyszłych wydarzeń, których nie da się precyzyjnie prognozować. W grę wchodzą osobiste przekonania i horyzont czasowy. Aby podjąć świadomy wybór, warto rozważyć kilka scenariuszy:

• transfer do ZUS może być racjonalny dla osób, które mają krótki czas pozostały do emerytury i nie chcą narażać kapitału na wahania giełdowe,
• pozostawienie w IKE sprawdzi się u tych, którzy nie ufają stabilności państwowego systemu i chcą mieć wypłatę niezależną od demografii,
• osoby spodziewające się świadczenia minimalnego powinny zdecydowanie skłaniać się ku IKE, ponieważ zgromadzone na nim środki nie są uwzględniane przy obliczaniu dopłaty państwa do minimalnej emerytury,
• rodziny z historią długowieczności mogą preferować ZUS, gwarantujący wypłaty aż do śmierci, bez ryzyka „przeżycia” własnych oszczędności,
• świadomi inwestorzy, posiadający już prywatne IKE lub IKZE i rozumiejący ryzyka płynące z koncentracji na polskim rynku, często wybierają przekształcenie w IKE, aby mieć kontrolę nad dziedziczeniem kapitału.

Nie bez znaczenia jest także aspekt psychologiczny i ekonomiczny. Wybierając ZUS, pośrednio godzimy się na częściową nacjonalizację polskich spółek giełdowych, ponieważ aktywa OFE przekazane do Funduszu Rezerwy Demograficznej stają się własnością państwa. Przykładowo, przy hipotetycznym scenariuszu masowego transferu do ZUS-u, udział Skarbu Państwa w spółkach takich jak Agora czy KRUK mógłby osiągnąć nawet kilkadziesiąt procent.

Dlaczego reforma nie zakończyła się pełną likwidacją OFE i co dalej?

Mimo zapowiedzi rządu PiS z 2016 roku oraz przyjęcia przez Radę Ministrów projektu ustawy ostatecznie znoszącego OFE, proces ten utknął na etapie legislacyjnym. Ustawa z 13 lutego 2020 roku zakładała przeprowadzenie operacji w drugiej połowie 2021 roku, jednak prace zawieszono, m.in. z powodu konieczności procedowania zmian podatkowych w ramach Polskiego Ładu. W efekcie OFE wciąż działają, zarządzając aktywami przekraczającymi w lipcu 2025 roku 270 mld zł i skupiając prawie 15 milionów członków, z czego jedynie około 2,5 miliona aktywnie odprowadza tam nowe składki.

Przyszłość tych środków wciąż jest teoretycznie niepewna, lecz wdrożony już mechanizm suwaka bezpieczeństwa sprawia, że ich rola będzie naturalnie wygasać. Osoby zbliżające się do wieku emerytalnego są stopniowo „wyprowadzane” z systemu kapitałowego, a ich aktywa przenoszone do powszechnego, solidarnościowego filaru ZUS. Niezależnie od dalszych decyzji ustawodawcy, warto pamiętać, że prawdziwą prywatną emeryturę buduje się dziś w III filarze, wykorzystując systemy takie jak IKE czy IKZE z ich tegorocznymi limitami wpłat.

Skoro państwo miałoby zagarnąć środki zgromadzone w prywatnym IKE i IKZE, to dlaczego nie miałoby zrobić tego samego z lokatami i depozytami na rachunkach bankowych? Trzeci filar jest i pozostanie własnością obywatela.